Terugblik ‘Op weg naar verbonden archeologische collecties’

Divers veld, diverse data

In de archeologische keten- van opgraving tot publieksontsluiting- worden uiteenlopende gegevens over dezelfde objecten vastgelegd Bijvoorbeeld opgravingsdata, collectieregistraties, beeldmateriaal of geofysische data. Hoewel deze data inhoudelijk samenhangen, verschillen ze vaak sterk in structuur en toepassing. Dit bemoeilijkt het verbinden en hergebruiken van data en informatie.

Zo divers als de deelnemers zijn, zo divers zijn ook het archeologische veld en de partijen die de archeologische data genereren: kennisinstellingen, musea, gemeenten, bedrijven, verenigingen, verzamelaars en metaaldetectoristen.

Binnen de formele kaders van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ)-cyclus bestaat voor het uitwisselen van die data een datastandaard (SIKB0102). Daarbuiten ontbreekt uniformiteit grotendeels. Hierdoor ontstaan in feite twee werelden, tussen de professionals binnen de AMZ, en de professionals en niet-professionals hierbuiten, die nog onvoldoende met elkaar verbonden zijn.

Belangrijkste uitdagingen

Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE) en Stichting OPEN hebben een onderzoek gedaan om beter inzicht te krijgen in (digitaal) collectiebeheer in het archeologische veld. De uitkomsten werden tijdens de bijeenkomst gedeeld. De belangrijkste uitdagingen in een notendop:

• Versnippering van data: informatie is verspreid over uiteenlopende systemen die die onderling hun data nog beperkt uitwisselen.
• Ongelijke registratie: professionals registreren vaak zeer gedetailleerd, vanuit de wettelijke verplichting, terwijl vrijwilligers dit minder doen door gebrek aan tijd, middelen en kennis.
• Gebrek aan standaardisatie: Bestaande standaarden zijn niet breed toepasbaar, wat uitwisseling bemoeilijkt. Oudere datasets sluiten vaak niet aan op huidige standaarden en het is kostbaar en tijdrovend deze op te schonen en de harmoniseren en te verrijken.
• Beperkte publieksontsluiting: veel data blijven lokaal opgeslagen en zijn hierdoor slecht toegankelijk voor geïnteresseerden of het brede publiek
• Particuliere collecties: deze collecties bevatten waardevolle informatie, maar zijn kwetsbaar door versnipperde documentatie en afhankelijkheid van de kennis van individuele beheerders.
• Kenniscirkel verbreden: Voor de niet-professionals is registratie geen verplichting en ook niet altijd de kern van hun motivatie. Of zij registreren, hangt dus sterk af van wat het hen concreet oplevert. Mensen willen het gevoel hebben dat ze bijdragen aan kennis en daar ook iets van terugzien.

Bouwstenen en kansen

Tijdens de bijeenkomst werden diverse initiatieven gepresenteerd die kansen bieden:

• Vanuit CARE Brabant wordt verkend of een velddatabase en toolkit voor vrijwilligers kan leiden tot betere ondersteuning en betere participatie in de archeologie.
• De Wasstraat Archeologische Data (ontwikkeld voor Erfgoed Delft) helpt bij het opschonen en harmoniseren van verouderde datasets en kan mogelijk ingezet worden voor talloze datasets die er nog liggen.
• AWN werkt aan digitalisering en ontsluiting van vrijwilligersdata en biedt handvatten voor vrijwilligers om hiermee aan de slag te gaan.
• PAN en ArcheoHotspots tonen het belang van samenwerking tussen professionals en vrijwilligers, en maken collecties zichtbaar en toegankelijk. De referentiecollecties van PAN zijn makkelijk bruikbaar en bieden veel potentie voor standaard beschrijving.

Uitgangspunten voor de toekomst

De Nationale Strategie Digitaal Erfgoed vormde de leidraad van de bijeenkomst, met principes als ‘de gebruiker centraal’ en ‘delen vanuit de bron’. We verzamelen en beheren data niet alleen voor onszelf, maar voor uiteenlopende doelgroepen. Het is belangrijk om je gebruiker te kennen, te weten wat die wil en daar je registratie en ontsluiting op aan te passen. Dit vraagt om samenwerking, standaardisatie en het delen van data vanuit de bron, zodat informatie niet versnipperd raakt over verschillende systemen en overlapt.

Daarbij is zowel objectgerichte registratie als aandacht voor context en verhalen, ook van de vinders zelf, van belang: niet alleen het object, maar ook de verhalen, herinneringen en emoties tellen mee.

Richting oplossingen

Eén alomvattend systeem lijkt niet haalbaar en wenselijk, en is niet in lijn met de NSDE. Een gemeenschappelijke standaard (een brug tussen binnen en buiten AMZ) en afspraken die uitwisseling tussen verschillende systemen mogelijk maken is dat wél.

Daarvoor hoeven we het wiel niet opnieuw uit te vinden. We kunnen onderzoeken hoe we de SIKB0102 toegankelijker kunnen maken voor niet-professionals, in de vorm van een lichtere variant, die werkt volgens de principes van de Nationale Strategie Digitaal Erfgoed.

Hoe kun je hier dan eenvoudig mee aan de slag? Bouwstenen als de SIKB0102+ en bijvoorbeeld PAN-referentietypen zouden kunnen landen in een invulboek: een soort wegwijzer voor registratie. Het invulboek kan een basis bieden voor ieder die op een gestandaardiseerde en verbonden manier aan de slag wil met archeologische registratie en ontsluiting.

Hoe nu verder?

Kortom, het archeologische veld beschikt over een enorme rijkdom aan data, informatie en kennis, maar de grootste uitdaging ligt in het leren kennen en verbinden daarvan. Door in te zetten op samenwerking, standaardisatie, gebruiksvriendelijkheid en daarbij ruimte te laten voor andere waarden, kan een belangrijke stap worden gezet naar beter toegankelijke en verbonden archeologische collecties.

Meepraten?

Wil jij meepraten over de vervolgstappen? Neem deel aan de nieuwe collegagroep binnen het Netwerk Digitaal Erfgoed. De collegagroep komt vanaf najaar 2026 (online) samen om na te denken over het invulboek, gezamenlijke pilots en andere vervolgstappen. Houd daarvoor goed de nieuwsbrieven van NDE, OPEN of Erfgoedhuis Zuid-Holland in de gaten.

Handige links

• De Nationale Strategie Digitaal Erfgoed
• Wasstraat Archeologische Data
  • Zelf te gebruiken via GitHub
  • Uitleg over hoe de wasstraat werkt
• Eindrapport project ‘Naar Participatieve erfgoedintegratie’ van AWN/Ruud Raats
  • Presentatie van Ruud Raats
• Eindrapport met bevindingen van CARE Brabant en aanbevelingen voor een velddatabase en toolkit
  • Presentatie van Johan Verspay
• Presentatie Alexander van de Bunt- Archeohotspots