"Waarom is er geen nationaal agrarisch museum?" Terugblik Van Akker tot archief.

Opening: landbouw als innovatie en erfgoed

Na een welkomstwoord door provincie-archivaris Peter Diebels opende Aad Straathof (gedeputeerde Zuid-Holland) de kennisbijeenkomst. Vanuit zijn achtergrond als derde generatie veehouder, benadrukte hij dat landbouw altijd een sector van verandering en innovatie is geweest. Van de ontwikkeling van kaasproductie tot moderne technieken zoals melkrobots en kweekvlees: telkens vinden boeren nieuwe oplossingen voor veranderende omstandigheden.

Het vastleggen van die ontwikkeling is essentieel: ‘Landbouw heeft het Zuid-Hollandse landschap gevormd’. Tegelijkertijd staat dit onder druk door ruimtelijke en maatschappelijke opgaven, zoals woningbouw en energievoorziening. Juist daarom is het belangrijk om kennis, ervaringen en verhalen te documenteren en toegankelijk te maken.

De rol van het Erfgoedhuis: van netwerk tot praktijk

Marielle Hendriks (directeur Erfgoedhuis Zuid-Holland), opgegroeid op een oude herenboerderij, herkent de belangstelling voor het agrarisch erfgoed. Erfgoedhuis Zuid-Holland zet zich in voor het zichtbaar maken, verbinden en versterken van dit erfgoed. Ze benadrukte dat agrarisch erfgoed zich niet alleen in musea bevindt, maar juist ook bij particuliere eigenaren, op erven en in het landschap.

Het Erfgoedhuis biedt ondersteuning en advies via:

• Jaarlijkse bijeenkomsten en kennisuitwisseling binnen het Netwerk Roerend Agrarisch Erfgoed, waarin musea, vrijwilligers en particuliere eigenaren samenwerken
• De ontwikkeling van hulpmiddelen zoals de thesaurus roerend agrarisch erfgoed, die helpt bij het eenduidig beschrijven en ontsluiten van collecties.
• Advies bij herbestemming van boerderijen via de ervenconsulent, met aandacht voor behoud van karakter en cultuurhistorische waarden.
• Kennisdeling over molens via het Molennetwerk, met onder meer onderzoek, bijeenkomsten en cursussen voor molengidsen.
• Het faciliteren van het Netwerk Boerenbont, waarin eigenaren, professionals en geïnteresseerden kennis en ervaringen uitwisselen rond boerderijen en agrarisch erfgoed.

Plattelandsgeschiedenis: hernieuwde aandacht en nieuwe kansen

‘Waarom is er geen nationaal agrarisch museum?’: vroeg historicus Arjan Nobel zich af. Plattelandsgeschiedenis was lange tijd onderbelicht in de academische wereld, maar is inmiddels aan een opmars bezig. Onderzoekers kijken opnieuw naar de rol van het platteland, waarbij niet alleen economische ontwikkelingen centraal staan, maar ook sociale, politieke en culturele aspecten.
Om die ontwikkeling te duiden maakte hij onderscheid tussen drie invalshoeken:

• Landbouwgeschiedenis, gericht op het boerenbedrijf en techniek.
• Agrarische geschiedenis, met oog voor economische context en mark.
• Plattelandsgeschiedenis, die het bredere leven op het platteland onderzoekt, inclusief cultuur en samenleving.

Die brede benadering sluit aan bij een lange traditie. Al in de middeleeuwen werd gereflecteerd op de relatie tussen stad en platteland. In latere eeuwen volgden dorpsbeschrijvingen, kronieken en studies van lokale schoolmeesters, die nog altijd een belangrijke basis vormen voor historisch onderzoek.

Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw nam de belangstelling verder toe, met de oprichting van historische verenigingen en musea die agrarische collecties gingen verzamelen. In de academische wereld was steeds minder aandacht voor plattelandsgeschiedenis. Wel richt bijvoorbeeld het landelijke Het Meertens Instituut zich op onderzoek rondom dit thema.
Verschillende soorten bronnen versterken elkaar: geschreven documenten, beeldmateriaal en interviews. Juist in die combinatie liggen nieuwe kansen voor onderzoek.

Hij riep op om meer gebruik te maken van oral history als historische bron. Het vastleggen van verhalen van boeren, molenaars en bewoners, maakt geschiedenis tastbaar en persoonlijk. ‘Als er iets is om alle lagen mensen uit de bevolking te betrekken dan is het oral history-interviews'.

Daarnaast vormen audiovisuele bronnen, zoals landbouwfilms, een waardevolle maar nog vaak onderbenutte bron. De boodschap was dan ook duidelijk: ga het veld in, praat met mensen en leg hun verhalen vast. Want juist daar komen nieuwe perspectieven naar voren.

Werken met bronnen: de schatkamer van het provinciaal archief

Provinciearchivaris Peter Diebels presenteerde het provinciaal archief als een belangrijk startpunt voor onderzoek naar agrarische geschiedenis. In de collectie (vanaf ca. 1814) zijn talrijke sporen van landbouw en plattelandsontwikkeling te vinden. Bijvoorbeeld dossiers over ruilverkaveling, ruimtelijke ordening en toekenning van subsidies. Ook kaarten, foto’s en audiovisueel materiaal kunnen ondersteunen bij het onderzoek.

Naast overheidsarchieven liggen ook diverse particuliere en institutionele archieven in het provinciaal archief. Bijvoorbeeld uit de tuinbouwsector, de Kamer van Koophandel of van organisaties zoals de Hollandsche Maatschappij van Landbouw (1874-1982). Ook deze archieven kunnen interessante, nieuwe perspectieven bieden.

Omdat de provincie een actieve rol speelde in landbouwbeleid en de inrichting van het landschap, geven deze archieven inzicht en wat er veranderde en welke redenen hieraan ten grondslag lagen. Tegelijkertijd benadrukte Diebels dat goed onderzoek vraagt om het combineren van verschillende bronnen, bijvoorbeeld met collecties van rijksarchieven, waterschappen en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Zijn oproep was om het provinciaal archief niet over het hoofd te zien, maar juist te benutten als een vertrekpunt voor verder onderzoek.

Boerderijlinten als ingang voor onderzoek

Boerderijlinten, aaneengesloten bebouwing langs een lijn, vormen een herkenbaar, maar vaak onderbelicht onderdeel van het Zuid-Hollandse landschap. Kay Kok (Erfgoedhuis Zuid-Holland) ging in op de Handreiking Boerderijlinten, die voortkomt uit een onderzoek naar lintbebouwing.

In de handreiking worden vijf archetypische linttypen onderscheiden. Deze helpen bij het herkennen van linten aan de hand van landschap, structuur, bebouwing en erf. Door veranderingen zoals ruilverkaveling zijn veel linten veranderd en soms minder goed herkenbaar geworden.

Het is belangrijk dat er bewustwording wordt gecreëerd en zorgvuldig wordt omgegaan met deze structuren. De handreiking biedt praktische handvatten voor behoud en ontwikkeling, waarbij veldwerk en archiefonderzoek elkaar versterken. Zijn advies: ga kijken op locatie en gebruik de handreiking om de cultuurhistorische waarde van boerderijlinten beter te herkennen en benutten en verdiep dit met archiefonderzoek.

Presentaties

Download HIER de presentaties:

• Arjan Nobel – Plattelandsgeschiedenis – Kansen voor onderzoek
• Peter Diebels – van akker tot archief: sporen van agrarische geschiedenis van Zuid-Holland
• Kay Kok – Handreiking boerderijlinten Zuid-Holland
• Peter Diebels – presentatie masterclass

Bronnen

• Agrarische collecties en verzamelingen – Kennisbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
• Archieven.nl
• Beeldarchief Zuid-Holland
• Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
• Collectie Nederland
• Delpher
• Fotocollectie Nationaal Archief
• Geschiedenis van Zuid-Holland
• Geschiedenis van Zuid-Holland: overzicht online bronnen en archieven
• Handreiking Boerderijlinten
• Kennisbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
• Schatkamer Beeld en Geluid
• Video: 783 Verslag van de landbouw in Cromstrijen, omstreeks jaren '50
• Zoekhulp Zuid-Holland
• Zoekhulpen Nationaal Archief

Organisaties en diensten

• Erfgoedhuis Zuid-Holland
• Ervenconsulent
• Het Meertens Instituut
• Knooppunt Sprekende Geschiedenis
• Nationaal Archief
• Netwerk Roerend Agrarisch Erfgoed
• OPEN Kennisbank
• Oral history
• Thesaurus roerend agrarisch erfgoed