Bekijk ons jaaroverzicht 2025!

Monumentenwacht Zuid-Holland

De Monumentenwacht is een onderdeel van het Erfgoedhuis: een team van deskundige inspecteurs dat door middel van het uitvoeren van bouwkundige inspecties zorgt voor de instandhouding van monumenten. Van particuliere woningen tot molens, musea, kerken en landgoederen. Veiligheid voorop, dus elk jaar neemt het team deel aan de cursus Veilig werken op hoogte.

In 2025 voerde Monumentenwacht Zuid-Holland ongeveer 1.000 bouwkundige inspecties uit bij deze monumentale panden. Stuk voor stuk mooie objecten, die onze wachters met veel plezier en deskundigheid inspecteren.

En daar komen regelmatige nieuwe monumenten bij: zo gingen we samenwerken met de Rijnlandse Molenstichting. Molenstichting. Dit betekent dat we 54 rijksmonumentale molens gaan inspecteren. Daarnaast inspecteren wij nu ook alle rijksmonumentale panden van de universiteit Leiden, waaronder de mooie Sterrenwacht. In het kader van de Kerkenvisie hebben wij namens de gemeente Rotterdam diverse kerken geïnspecteerd en de eigenaren van onderhoudsadvies voorzien.

Ook hebben wij monumenteigenaren ondersteund met het opstellen van meerjarenonderhoudsbegrotingen en opstellen van duurzaamheidsadviezen. Naast het reguliere duurzaamheidsadvies hebben wij ook het Keukentafelgesprek duurzaamheid ingevoerd. Een kort en doelgericht adviesgesprek waar huiseigenaren met onze wachter duurzaamheid hun wensen kunnen bespreken. Bekijk bijvoorbeeld onze tips om een monumentale woning comfortabeler te maken.

Het afgelopen jaar sloten we af op speciale manier: met een tour langs een aantal gemeenten, van Katwijk tot Dordrecht, Rotterdam en Goeree-Overflakkee. De zalen zaten vol met eigenaren, die onze praktische informatie - bijvoorbeeld over verduurzamen en subsidies - zeer op prijs stelden.

In 2025 hebben wij meer aanvragen ontvangen voor het bieden van onderhoudsbegeleiding en opstellen van Sim-subsidie.
Ook in het nieuwe jaar staan wij graag weer voor klanten klaar met het helpen in stand te houden van monumenten en andere historische gebouwen in Zuid-Holland!

Beleidsgerichte informatie en onderzoek

Erfgoedhuis Zuid-Holland ondersteunt overheden en erfgoedorganisaties met advies en informatie, en onderzoekt nieuwe beleidsgebieden en kennislacunes. Hoe gaven we daar invulling aan?

Ons Provinciaal Steunpunt Cultureel Erfgoed organiseerde naast advies- en helpdeskwerkzaamheden bijvoorbeeld bijeenkomsten over agrarisch erfgoed, zoals de immer drukbezochte jaarlijkse bijeenkomst Boerenbont en de feestelijke presentatie van de handreiking voor behoud en beheer van boerderijlinten. Ook was er de bijeenkomst over religieus erfgoed voor gemeenten, flaneerden geïnteresseerden na presentaties en discussies door het groen erfgoed van historische stadsparken en startte het Steunpunt met regiobijeenkomsten, waardoor de doelgroep nog beter gehoord en betrokken kan worden. 

Samen met Kunstgebouw realiseerden we de jaarlijkse bijeenkomst voor beleidsmakers, onder de titel Erfgoed en cultuur voor een brede welvaart. En last but not least: een heuse erfgoedhackaton gaf welkome verlichting in het altijd wat zwaardere najaar. Stuk voor stuk waardevolle activiteiten binnen het oh-zo brede erfgoedspectrum.

Beheer, behoud en ontsluiting van erfgoedcollecties

Het Erfgoedhuis zet zich in voor het beschikbaar houden van erfgoed voor de samenleving, onder meer door het stimuleren van digitalisering en ontsluiting van erfgoedcollecties via onze activiteiten.

Dat doen we op diverse manieren: met bijeenkomsten over digitaliseren en archeologie, koloniaal erfgoed op Wikipedia, digitaliseren en ontsluiten van collecties en verhalen over de Tweede Wereldoorlog, of cursussen over het digitaliseren van agrarische collecties, veiligheidszorg voor collecties of - hoe actueel! - AI voor erfgoedorganisaties, cybersecurity. Wij houden erfgoed bij de tijd!

Het Erfgoedhuis droeg hiermee zijn steentje bij aan kennisdeling onder de vele medewerkers en vrijwilligers van erfgoedinstellingen. En dat ging af en toe heel hands-on: zo organiseerde ons data-clean-team data-doedagen in drie regio's voor het inventariseren van de status van digitale collecties, om vervolgens samen aan de slag te gaan.

Kennis over digitaliseren deelden we ook - hoe kan het ook anders - online: bijvoorbeeld via dit tiplijstje voor een cyberveilige erfgoedorganisatie, deze videocursus over het fotograferen van je collectie, of in dit interview met specialist Ellen Steendam over het beheren en behouden van agrarische objecten.

Debat en reflectie

Om in te kunnen spelen op het steeds veranderende beleidsveld initieert en begeleidt het Erfgoedhuis debat en reflecteert het op ontwikkelingen binnen het erfgoedveld. De activiteiten rondom deze kernfunctie worden georganiseerd voor de achterban van het Erfgoedhuis of zijn gericht op het functioneren van het Erfgoedhuis in provinciale, nationale en internationale netwerken, waardoor we beter in staat zijn onze doelgroepen te bedienen.

In 2025 vervulden we deze kernfunctie door het organiseren van een groot aantal bijeenkomsten, voor niche- en bredere netwerken. De voorjaarsbijeenkomst en die in het najaar van het Molennetwerk waren als vanouds drukbezocht, met respectievelijk aandacht voor de molenbiotoop en brandveiligheid.

Voor archeologieliefhebbers (vrijwilligers en professionals) is er de jaarlijkse Netwerkdag Archeologie, die plaatsvond in Vlaardingen en in het teken stond van water, landschap en klimaat. We blijven bij de tijd! Dit gaat ook op voor de bijeenkomst Archeologie van de Tweede Wereldoorlog, voor het netwerk conflictarcheologie en op de 'sfeervolle', stormvaste locatie van het Atlantikwall Museum in Noordwijk.

Het Erfgoedhuis richtte zich op nog meer doelgroepen en thema's, zoals bij de bijeenkomsten van het Museumplatform de Kennisdag Limes, of de Vrijwilligersdag voor alle mensen die erfgoed (en groen) helpen behouden en beleefbaar maken.

De Erfgoeddag in - en om - de prachtige Sint-Janskerk in Gouda was een bijzonder samenzijn, leunend en schurend tegen de grenzen van erfgoed: of het nu ging om vraagstukken over identiteit en diversiteit, het grenzeloze museum Fenix, of voorbij de bekende randjes van klassieke muziek en hiphopcultuur.

Ook buiten Zuid-Holland zijn we volop actief: externe netwerken waaraan het Erfgoedhuis deelneemt zijn bijvoorbeeld het Landelijk Contact Museumconsulenten (LCM), het landelijk netwerk Provinciale Steunpunten Cultureel Erfgoed en het Overleg Provinciale Erfgoedhuizen Nederland (OPEN). Laatstgenoemde ging even voor Kerstmis live met een kennisbank voor het erfgoedveld, een nuttige grabbelton vol kennis, tips en doorverwijzers.

Collectieve vertegenwoordiging en promotie
van het Zuid-Hollandse erfgoed

Het Erfgoedhuis ondersteunt het erfgoedlijnenbeleid van de provincie Zuid-Holland, promoot het erfgoed en maakt dit toegankelijk voor het publiek. 

Onze verhalenwebsite geschiedenisvanzuidholland.nl is de neerslag van dit erfgoedlijnenbeleid naar het brede publiek. Thema's in 2025: Maritiem -industrieel erfgoed, 80 jaar vrijheid!, Sport en Wonen. Sinds een aantal jaar publiceert het Erfgoedhuis de Archeologische Kroniek, een handzaam overzicht van vondsten en opgravingen in het voorgaande jaar. Gedrukt én digitaal beschikbaar, op onze verhalenwebsite.

Tijdens de Dag van het Kasteel konden geschiedenisliefhebbers hun hart ophalen met een 'historische ervaring' op een van de deelnemende locaties in de erfgoedlijn Landgoederenzone. Ook waren we betrokken bij de herdenking van 80 jaar bevrijding, om de herdruk van ons boek De bevrijding volgens ooggetuigen luister bij te zetten met een innemende ontmoeting tussen een aantal van de hoofdpersonen uit dat boek, en schoolkinderen die hen mochten interviewen.

Het Erfgoedhuis is gevestigd in Delft, in een oud weesmeisjeshuis aan de Oude Delft. Op 13 september, tijdens Open Monumentendag, openden we de deuren om het grote publiek te laten kennismaken met de geschiedenis van dit mooie pand en met het werk dat wij hier vandaan doen. Het werd weer een razend succes, met vele honderden schuifelende bezoekers. Meer weten over het bijzondere Meisjeshuis? Bestel dan dit boekje, dat in 2024 als hernieuwde uitgave verscheen.

Deskundigheidsbevordering

Het erfgoed valt of staat bij de gratie van de inzet van circa 40.000 actieve vrijwilligers. Hoe mooi is het dat zij - soms dagelijks - op de been zijn om dit te helpen behouden, beleven of benutten? Vele handen dragen het erfgoed en helpen dit te behouden. Het Erfgoedhuis zet zich in om dit bestand vitaal en 'op de hoogte' te houden. Door te helpen bij het werven van de mensen (bijvoorbeeld via het interprovinciale project Erfgoedvrijwilliger) en ze van kennis te voorzien, via onze cursussen en bijeenkomsten en publicaties.

Educatief maakten we hierdoor vele meters, met de terugkerende cursus erfgoededucatie, de inspiratiesessie voor de erfgoedlijn Atlantikwall, door het delen van de beste educatietips voor erfgoedinstellingen, kinderen van de IMC Weekendschool kennis te laten maken met erfgoed en monumenten, door het ontwikkelen van een nieuw lesprogramma over het koloniale verleden van Park Rusthoff of het realiseren van een speciale Vrijheidskaart voor het mbo naar aanleiding van 80 jaar bevrijding in 2025.

Innovatie

Het zijn woelige tijden, en het Erfgoedhuis heeft een richtinggevende rol om met een frisse blik te kijken naar behouden, benutten en beleven van erfgoed. Dat doen we graag!

Een van de innovatieve mijlpalen was de grote première en kers op de taart van de documentaire over het Doornroosje-project, die vervolgens ook te zien was bij de regionale omroepen. Bekijk de documentaire hieronder!

Daarnaast onderzochten we de kansen voor jongerenparticipatie in erfgoed, teneinde deze duurzaam te betrekken bij erfgoedinstellingen. Tot slot: brand, overstroming, een hack of erger, Erfgoedhuis zette zich in 2025 in om netwerken te vormen die adequaat kunnen optreden in geval van ernstige calamiteiten, in nauwe afstemming met de veiligheidsregio's. Alles voor het behoud van erfgoed!

Incidentele opdrachten en benodigde extra financiering

Naast werkzaamheden en activiteiten die het Erfgoedhuis op basis van het jaarplan uitvoert voor provincie Zuid-Holland, worden ook projecten en opdrachten verricht met inzet van uren en/of budget die buiten de boekjaarafspraken vallen.

Een voorbeeld hiervan is de ondersteuning van de provincie door Monumentenwacht Zuid-Holland op het gebied van restauratie, groot onderhoud en herbestemming.