Van Haags tot bouwrituelen: terugblik op de Erfgoeddag 2026

Erfgoed om de hoek

Het thema van de Erfgoeddag is Erfgoed om de hoek en staat in het teken van het alledaagse, lokale en soms zelfs onzichtbare erfgoed. Het gaat niet alleen om monumenten of bekende historische plekken, maar juist ook om die kleine, vertrouwde elementen die deel uitmaken van onze leefomgeving.

Na de opening door Marielle Hendriks, directeur-bestuurder van het Erfgoedhuis en dagvoorzitter tijdens de Erfgoeddag, is het de beurt aan gedeputeerde Meindert Stolk. Ook hij heeft meteen een voorbeeld van erfgoed bij hem om de hoek: hij woont namelijk naast een molen. "Het is ontzettend belangrijk dat er de mogelijkheid bestaat om te genieten van erfgoed bij je in de buurt en dat we de verhalen hierover bewaren." Daarbij spelen de mensen en organisaties die zich dag in dag uit voor dit erfgoed inzetten een belangrijke rol. Provincie Zuid-Holland ondersteunt deze mensen met financiering van de Erfgoedlijnen en ondersteuning van het Erfgoedhuis. 

Parels en stenen

Het volgende programmaonderdeel heeft meteen een feestelijk tintje: de uitreiking van de erfgoedvrijwilligersprijs Erfgoedparel. De vijf finalisten maken allemaal impact op hun eigen omgeving. Juryvoorzitter Chris van Koppen, gedeputeerde Meindert Stolk en dagvoorzitter Marielle Hendriks mogen de twee prijzen van de Erfgoedparel 2026 uitreiken aan Stichting Oude Begraafplaats Gouda en Werkgroep Erfgoedbescherming Westland. Zij gaan naar huis met de ambachtelijk gemaakte stenen trofee en een geldbedrag van € 2.000.

Indië om de hoek

De eerste keynotespreker is Dunja Colman, kunsthistorica en adviseur bij Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN). Met Den Haag als uitgangspunt vertelt ze over de zichtbare en onzichtbare sporen van het Indische erfgoed. In deze stad woont een grote Indische gemeenschap. Colman gaat in op de beleving en betekenis van erfgoed voor diaspora-gemeenschappen, waarom die fundamenteel kunnen verschillen van wat we in de erfgoedsector hebben geleerd, en waarom het belangrijk is die verschillen te erkennen.

Na de Tweede Wereldoorlog kwam er een grote groep migranten vanuit de voormalige kolonie naar Nederland. Het idee bestaat dat deze groep nagenoeg geruisloos en onzichtbaar integreerde. Colman legt uit waarom bezig zijn met erfgoed voor deze groepen zo belangrijk is: "Het is onderdeel van het helingsproces. Wil je je staande houden als culturele minderheid, dan moet je trots zijn op je eigen cultuur." Colman benadrukt dat erfgoed niet alleen in musea te vinden is: alles kan een erfgoedplek worden. Ze eindigt haar lezing met de mooie woorden: "Erfgoed zit in de verhalen, in de mensen, in je hart."

Bouwrituelen

Daarna is het tijd voor de keynote van Imke van Dillen, oprichter van Buro Bouwrituelen. Zij laat het publiek kennismaken met bouwrituelen: rituelen die zijn ontwikkeld om de overgangsfase van een gebouw te markeren. Denk hierbij aan een gebouw waar je mooie herinneringen aan hebt, maar dat inmiddels gesloopt of herbestemd is. 

Tijdens dit soort overgangsmomenten kan weerstand ontstaan, bijvoorbeeld bij mensen uit de buurt. "Die weerstand", vertelt Imke, "moet je serieus nemen, want achter de weerstand schuilt liefde en waardering." Een bouwritueel kan voorzien in de behoefte aan erkenning en een betekenisvolle afsluiting bieden. 

Hoe waardevol het kan zijn om zo’n overgangsfase te markeren, blijkt uit het bouwritueel dat Imke van Dillen met haar collega’s ontwierp voor de Gorinchemse staalfabriek De Vries Robbé. Tijdens dit bouwritueel kwamen oud-medewerkers voor een laatste keer samen in de fabriek. Om de herinnering aan het oude pand levend te houden, is er een ‘Monumentaire’ gemaakt, die tijdens de keynote wordt getoond.

Aan de slag en op pad!

Na een welverdiende lunch gaan alle aanwezigen uiteen voor verschillende deelsessies. Er is keuze uit verschillende lezingen en werksessies zoals archeologie in de buurt en presentatie van de nieuwe bundel Bestemming bereikt?, het gebruik van lokale bronnen in de klas en het opzetten van oral history-projecten. Ook brengen mensen hun eigen omgeving in kaart door middel van Mental Mapping, leren ze te lobbyen voor het erfgoed bij hen om de hoek of gaan ze mee op inspectie met Monumentenwacht Zuid-Holland.

Een ander deel van de aanwezigen gaat mee in een historische tram uit 1952 van het Haags Openbaar Vervoer Museum. Daar krijgen ze geen standaardritje langs de Haagse highlights, maar worden ze getest op hun kennis van de Zuid-Hollandse popmuziek. Er wordt meegezongen en gedanst op bekende hits als Venus van Shocking Blue en Weekend van Earth & Fire. De winnaars ontvangen het boek Rotterdam Popstad, met dank aan stichting Popunie. Als klap op de vuurpijl krijgen alle deelnemers een bierviltje van de nieuwe podcast De platenzaak. De eerste aflevering staat inmiddels online.

Oh, oh, Den Haag

Journalist en documentairemaker Anita Janssen sluit de dag af. Als rasechte Hagenees vertelt ze over haar jeugd in de Schilderswijk. In de illegale kapsalon van haar moeder hoorde ze allerlei verhalen uit de buurt. Janssen vertelt in geuren, kleuren en onvervalst Haags over kerstbomen 'rausen', koffietenten en de ‘beschuitstuitâh’ (Haags broodje bal). Aan de hand van deze voorbeelden belicht ze de veranderingen in de Schilderswijk, een wijk die niet altijd even goed te boek staat. De verhalen en ervaringen over de wijk verschillen van deur tot deur en persoon tot persoon. Eén verhaal is niet het hele verhaal. De boodschap van Janssen is dan ook om naar elkaar te blijven luisteren en de verschillende verhalen te blijven zoeken.

Een hele dag in Den Haag kan natuurlijk niet worden afgesloten zonder de klassieker van Harrie Jekkers (uitgebracht onder de naam Harry Klorkestein, zoals de deelnemers aan de popquiz inmiddels weten). Anita Janssen vraagt de zaal om mee te zingen. En dat gebeurt, Hagenees of niet. 

Over de Erfgoeddag

Erfgoedhuis Zuid-Holland organiseert, in samenwerking met de provincie Zuid-Holland, sinds 2007 jaarlijks de Erfgoeddag om professionals, vrijwilligers en geïnteresseerden met elkaar te verbinden en te betrekken bij urgente thema’s rondom erfgoed.

Deelnemers kunnen kennis opdoen over de achtergronden en laatste ontwikkelingen op het gebied van onze cultuurhistorie en zich inhoudelijk laten inspireren door vernieuwende invalshoeken en voorbeelden uit het veld. Daarnaast kunnen deelnemers hun netwerk uitbreiden.

Verder lezen of luisteren?

• Duik verder in de verhalen achter de Zuid-Hollandse popmuziek met de podcast De platenzaak. 
• Luister naar de Haagse aflevering van de podcast Spreek de streek, waaraan Anita Janssen eerder meewerkte.
• Lees meer over archeologie in de buurt in de bundel Bestemming bereikt?.
• Meer weten over lobbyen voor erfgoed? Bekijk de toolkit Invloed op erfgoed van Erfgoedvereniging Heemschut, Stichting OPEN en Lobby Lokaal. 
• Ga naar de pagina over Monumentenwacht Zuid-Holland.