In de prachtige Stadsgehoorzaal, en het misschien nog wel mooiere Gemeenlandshuis ertegenover, werden tijdens de Erfgoeddag op vrijdag 15 november inzichten en kennis gedeeld over het thema erfgoed en duurzaamheid. Een veelzijdig onderwerp waar iedereen, bewust of onbewust, mee te maken heeft. Genoeg voor een volle, maar interessante dag dus!
Dagvoorzitter Marielle Hendriks, directeur-bestuurder van het Erfgoedhuis, opende de dag. Het thema van dit jaar - duurzaamheid - kwam direct in al zijn urgentie naar voren. In 2024 hebben we wereldwijd al de grens van 1,5 graden opwarming van de aarde bereikt. In 2015 werd nog gedacht dat we dit konden uitstellen tot 2050. Ook in Nederland zien we de gevolgen van klimaatverandering steeds vaker, zoals bij de overstromingen in Zuid-Limburg in de zomer van 2021. Dit roept vragen op: Hoe gaan we hiermee om? En hoe kunnen we vanuit onze eigen expertise een positieve bijdrage leveren?
Erfgoed in tijden van klimaatverandering
"Wist je dat de schil van een appel in verhouding dikker is dan de atmosfeer van de aarde?" Met deze treffende vergelijking opende Edwin van der Veldt, docent erfgoedtheorie en cultuurgeschiedenis aan de Reinwardt Academie, zijn keynote. Hij schetste hoe kwetsbaar de aarde is (denk maar aan de appel!) en wat dit betekent voor de erfgoedsector. Van der Veldt nam het publiek mee langs emoties als ontkenning, verdriet en hoop, en gaf handvatten om het gesprek over klimaatverandering aan te gaan. Hij daagde ons uit om buiten de gebaande paden te denken: Waarom geen zonnepanelen in het zicht op een monument als statement? Waarom raakt het ons zo wanneer erfgoed of een kunstobject wordt gebruikt in een protestactie? En kunnen we daar niet meer gebruik van maken?
Hoopvolle initiatieven voor een leefbare planeet
Na deze wake-upcall vertelden Gert-Jan van Rijn en Inge van Rooij van Museon/Omniversum hoe je je publiek meeneemt in het lastige thema duurzaamheid. Het museum werkt met de 17 Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s) van de Verenigde Naties. De volledige programmering en bedrijfsvoering van het museum sluit aan bij deze doelen. De SDG’s bieden het museum houvast in het vertellen van hun verhaal, in het aangaan van samenwerkingen, maar ook in het inzichtelijker maken van hun maatschappelijke impact. Het klinkt lastig maar onbewust zijn we er vaak al mee bezig.
Als museum met een sterk educatieve rol zijn ze bij Museon/Omniversum helemaal gewend aan het goed overbrengen van lastige thema’s. Met tactieken als gamification, samenwerking en een duidelijke probleemschets kun je je bezoekers actief bij een vraagstuk betrekken. En ook de aanwezigen in de zaal werden gelijk in de actiemodus gezet. Door af en toe even te gaan staan (SDG 3: Goede gezondheid en welzijn) peilden de sprekers gelijk de kennis van het publiek.
Bekijk de fotoreportage
Klik om te vergroten en swipe/navigeer er doorheen.
Graffiti-cultuur als voorbeeld voor bewaarpraktijken
Curator en medeoprichter van de Dutch Graffiti Library, Richard van Tiggelen, bracht ons terug naar de jaren ’80. Als klein jongetje raakte hij in de ban van graffiti en ging samen met zijn broer op pad om foto’s te maken van de werken die hij op straat tegenkwam. Deze kunstwerken waren vaak tijdelijk en verdwenen snel weer of werden vervangen door andere creaties. Uit de behoefte om deze vergankelijke kunst vast te leggen, begon Van Tiggelen zijn verzameling foto’s, knipsels en objecten.
Wat begon als een persoonlijke passie, groeide uit tot een uitgebreide collectie en uiteindelijk de Dutch Graffiti Library: het kennisinstituut voor de Nederlandse graffiticultuur. Toen de kans zich voordeed om een vaste tentoonstelling op een monumentale locatie in te richten, rees de vraag: Wat bewaar je van een cultuur waarvan de producten per definitie vergankelijk zijn?
Van Tiggelen benadrukte dat juist deze vergankelijkheid innovatie in de erfgoedsector stimuleert. Zijn realistische, maar hoopvolle boodschap zorgde voor herkenning bij het publiek: “We doen wat we kunnen met de middelen die we hebben.”
De waarde van groen erfgoed en collecties onder water
Na de lunch viel er genoeg te kiezen en gingen de deelnemers uiteen in diverse deelsessies. In de Aalmarktzaal werd het thema Groen erfgoed besproken door Bob Hartog, Bram van Helvoirt en Thalia Verkade met moderator Floor Vierenhalm.
Wat al snel naar voren kwam was dat overheden en gebruikers/initiatiefnemers vaak niet dezelfde taal spreken. Hoe breng je de waarde van groene gebieden over op overheden en hoe breng je de verschillende werelden bij elkaar? Hoe gaan we om met de verhouding tussen economische waarde en maatschappelijke waarde?
De tweede panelsessie van de dag richtte zich op de bescherming van collecties tegen wateroverlast. Ook bij dit onderwerp bleken de belangen van erfgoedinstellingen vaak niet overeen te komen met die van overheden en veiligheidsregio’s, waarbij de bescherming van erfgoed vaak geen vaste prioriteit is. Tegelijkertijd kan binnen collectiebeherende instellingen zelf nog meer aandacht worden besteed aan de voorbereiding op crisissituaties. Het advies: blijf crisissituaties oefenen en zorg dat je plannen altijd up-to-date zijn! Gelukkig hoeven we niet alles zelf uit te vinden; er is volop kennis beschikbaar bij collega-instellingen.
Kenniscarroussel
Van Green IT tot Gen Z: verschillende thema’s kwamen aan bod in de Kenniscarroussel. Tijdens deze kennistafels gingen bezoekers in kleinere groepjes uiteen om met experts en elkaar in gesprek te gaan. Er werd gedeeld, gediscussieerd en geïnspireerd, wat de sessies tot waardevolle leerervaringen maakte.
Zo werden de effecten van klimaatmaatverandering voor grote en kleine instellingen besproken, evenals de nieuwe klimaatrisicoscan voor erfgoed in Zuid-Holland.
Andere sessies richtten zich op het vinden van nieuwe vrijwilligers en het verduurzamen van monumenten, met praktische tips over inspectie en onderhoud. Ook kon er een bezoek worden gebracht aan de Pieterskerk, waar duurzaamheid hoog in het vaandel staat. Hier kregen de deelnemers een uniek inzicht in de groene initiatieven die de kerk onderneemt om haar ecologische voetafdruk te verkleinen.
Vanuit het publiek kwam ook de vraag naar de powerpoints van de provincie Zuid-Holland tijdens kennistafels 7 en 9. Je kunt ze vinden onderaan deze pagina.
Erf goed?
"Is alles wat we erven wel goed?" Met deze vraag begon Pepijn Duijvestein zijn samenvatting van de dag. Duijvestein was er de hele dag bij en reflecteerde op de besproken onderwerpen in een gesproken column. Vanuit zijn werk in het bedrijfsleven keek hij kritisch naar het thema van de dag. De uitgeschreven column vind je ook op onze website.
Erfgoed, of Erf Goed?
Klik op de onderstaande knop om de uitgeschreven column van Pepijn Duijvestein te lezen of de bijbehorende film te bekijken.
Jubileumvideo
En toen was het alweer tijd voor het feestelijke deel van de dag. Het jubileum van het Erfgoedhuis (25 jaar) en Monumentenwacht Zuid-Holland (50 jaar) werden gevierd met een feestelijke jubileumvideo.
Transcript video met beschrijving van relevante visuele informatie
-
Toon/verberg transcript
[Muziek]
[Tekst in beeld:] Erfgoedhuis en Monumentenwacht Zuid-Holland presenteren
[Tekst in beeld:] Marielle Hendriks
Directeur-bestuurder Erfgoedhuis Zuid-Holland
De Lier[Gesproken tekst Marielle Hendriks:]
Mijn naam is Marielle Hendriks. Ik ben directeur-bestuurder van Erfgoedhuis Zuid-Holland en de Monumentenwacht, een ondersteuningsorganisatie voor het hele Zuid-Hollandse erfgoedveld. Eind vorige eeuw waren er in Zuid-Holland heel veel verschillende initiatieven ter ondersteuning van dat erfgoedveld actief: een historisch centrum, de monumentenwacht, een federatie voor Zuid-Hollandse musea. En al die clubs functioneerden los van elkaar. Toen kwam er een idee om die verschillende initiatieven samen te voegen en dat is in 1999 de start geweest van ons
Erfgoedhuis.[Tekst in beeld:] Erfgoed in Zuid-Holland
Behouden, benutten en beleven
[Beeld: draaiende molen op de achtergrond][Tekst in beeld:] Meindert Stolk
Gedeputeerde provincie Zuid-Holland[Gesproken tekst Meindert Stolk:]
Ja, erfgoed is natuurlijk een heel breed begrip. Het omvat eigenlijk alles wat we belangrijk vinden om te behouden maar ook te benutten, te blijven gebruiken en weer door te geven aan volgende generaties. Dat kan van alles zijn: molens, oude kerkgebouwen, landgoederen, noem het maar op. En ik sta hier bijvoorbeeld nu in het prachtige oude centrum van Vlaardingen, een heel mooi voorbeeld van een rijke historie. En ook hoe we dat nog steeds op een goede manier kunnen blijven gebruiken.[Beeld: binnenstad Vlaardingen met oude gebouwen en grachten]
[Tekst in beeld:] Lidy de Leeuw
Collectiemedewerker, Nationaal Videogame Museum
Zoetermeer
[Beeld: Lidy loopt het Nationaal Videogame Museum binnen]
[Gesproken tekst Lidy de Leeuw:]
Ik ben collectiemedewerker voor het Nationaal Videogame Museum in Zoetermeer en ik werk hier met heel veel plezier. Het Nationaal videogame Museum is een modern en speelbaar museum. Dat doen wij door middel van onze videogames compleet speelbaar op te stellen en mensen echt de ervaring te geven hoe het is om te spelen. Mijn taak als medewerker collectie is om te registreren wat we nou precies hebben staan. Daarbij heeft kennis van Erfgoedhuis Zuid-Holland [mij] ook heel erg geholpen om te kijken naar welke gegevens ik moet registreren om te voldoen aan de museumstandaard. Wij zijn een heel klein museum, we hebben niet zo heel erg veel mensen in dienst. Wij leunen ook heel erg op onze vrijwilligers. Ja zonder vrijwilligers zouden we niet zover gekomen zijn.[Beeld: sfeerbeelden van in het museum zoals vitrine met videospellen, Lidy in gesprek met een collega, Lidy in gesprek met een vrijwilliger].
[Gesproken tekst Meindert Stolk:]
Het Erfgoedhuis bestaat dit jaar 25 jaar en de Monumentenwacht al 50 jaar. En in al die jaren hebben we de samenwerking steeds verder kunnen verstevigen door allerlei taken die we als provincie ook hebben kunnen onderbrengen bij deze diensten. Nou kun je bij het Erfgoedhuis bijvoorbeeld denken aan educatieve rollen. En bij de Monumentenwacht, die zich heel erg bezighouden met controles en inspecties, om te kijken hoe we de monumenten zo goed mogelijk in stand kunnen houden.[Beeld: sfeerbeelden van educatie waaronder een foto van kinderen bij een plattegrond van de limes in Zuid-Holland]
[Beeld: Oude Kerk in Delft aan de buitenkant en binnenkant]
[Tekst in beeld:] Wouter Weerheim
Facilitair manager, Oude en Nieuwe Kerk Delft
Delft[Gesproken tekst Wouter Weerheim:]
Ik ben Wouter Weerheim en ik ben hier werkzaam als facilitair manager voor de Oude en Nieuwe Kerk van Delft. Voor mijn rol is het vooral van belang dat ik op de meerjarenonderhoudsplannen zit en meer kijk naar de lange termijn. Zo'n gebouw zoals dit, er is altijd wel wat te doen. En mijn rol is daarin ook samen met een Monumentenwacht en een architect kijken [naar] wat gaan we nu inzetten en welk gedeelte laten we over voor een langere periode? Zodat we dat weer kunnen gaan clusteren. Wij werken echt al heel veel jaren samen met de Monumentenwach. Ieder jaar krijgen we onze rapportages en van daaruit kun je een hele mooie cyclus gaan opbouwen. Je ziet wat er ieder jaar achteruit gaat of wat eigenlijk nog steeds goed genoeg is. En daarop kun je een planning maken.[Beeld: Wouter Weerheim in gesprek met twee monumentenwachters en twee monumentenwachters op het dak van de kerk]
[Beeld: Museum Timmerwerf De Lier in De Lier]
[Gesproken tekst Marielle Hendriks:]Dat erfgoed leeft bij mensen merk je ook uit het toerisme dat natuurlijk afkomt op prachtige historische binnensteden zoals Delft, Den Haag met het Binnenhof, Gouda of Dordrecht. We hebben hele bijzondere plekken in Zuid-Holland. Veel van die musea en ook molens, kerken en prachtige monumenten kunnen alleen maar bestaan dankzij de inzet van al die vrijwilliger.
[Beeld: Het Binnenhof, de kaasmarkt in Gouda en het Binnenvaartmuseum in Dordrecht][Beeld: draaiende molen De Lelie in Puttershoek]
[Tekst in beeld:] Jesse in 't Veld
Molenaar, Korenmolen De Lelie
Puttershoek[Gesproken tekst Jesse in 't Veld:]
Ik ben Jesse in 't Veld en ik ben vrijwillig molenaar op molen De Lelie hier in Puttershoek. We draaien hier elk weekend met de molen en dan doen we onderhoud aan de molen zelf en aan de directe omgeving van het molenerf. We nemen ook graag deel aan de netwerkbijeenkomsten van het Molennetwerk [van Erfgoedhuis Zuid-Holland] omdat je daarin altijd collega's tegenkomt. Juist die informele sfeer versterkt ook de dynamiek. Elke dag is anders maar je mag ook met een heel mooi monument werken. Weet je een molen die stil staat is maar een doods ding: dat is leuk om naar te kijken en een keer doorheen te lopen, maar dat is elke keer hetzelfde. Deze Molen die leeft hè! Zeker als hij [zoals] nu aan het malen is. Je hebt alle geluidjes eromheen en als je dan eens 's avonds aan het malen bent en je hebt geen verkeer op de dijk en de zon die gaat onder: ja dan maakt het niet uit of het nu is of 150 jaar geleden. De setting is dan precies hetzelfde en ja daar kun je best wel van genieten.[Beeld: draaiende molen van buiten en binnen met gemalen graan]
[Beeld: theetuin De Bongaard, Museum De Timmerwerf]
[Gesproken tekst Marielle Hendriks:]
We zijn hier in de Timmerwerf in De Lier. De mensen die hier vroeger werkten zullen nooit gedacht hebben dat dit anno 2024 een museum zou zijn wordt maar dat is het wel geworden. Want hoe ze hier destijds werkten, de ambachten die ze in hun vingers hadden, die zijn bijna tegenwoordig uitgestorven. En je merkt dat de mensen die dat ook levend houden vaak vrijwilligers zijn. Mensen die gewoon het belangrijk vinden dat dit voort bestaat en dat het ook wordt doorgegeven die kennis en knowhow naar toekomstige generaties.
[beeld: gereedschappen in het museum][Gesproken tekst Meindert Stolk:]
Het totale erfgoed, dat kan materieel erfgoed zijn zoals mooie oude gebouwen, maar ook immaterieel erfgoed zoals tradities die we in ere willen houden. Dat bepaalt natuurlijk wie wij zijn als samenleving. En is in die zin ook cruciaal om die samenleving bij elkaar te houden.
[Beeld: oude gebouwen en kaasmarkt in Gouda][Tekst in beeld:] Francis Boer
Educator, Museum Gouda
Gouda[Gesproken tekst Francis Boer:]
Ik ben Francis Boer en ik ben educator hier bij Museum Gouda. Ik ben verantwoordelijk voor onderwijs, publieksprogrammering en publieksbegeleiding. Binnen dat onderwijs, binnen de diverse groepen die we ontvangen, is een hele mooie doelgroep van nieuwe Nederlanders die de taal leren in het museum. We hadden eigenlijk niet de tijd en ook niet helemaal de middelen om ons echt in die doelgroep te verdiepen. Erfgoedhuis Zuid-Holland gaf ons een training en dankzij de samenwerking met een NT2-docent kregen we de ruimte om iets te bouwen. Waar we nu nog op voort kunnen bouwen om echt op niveau taalles in de museum aan te kunnen bieden.[Tekst in beeld:] Annelou Evelijn
Beleidsadviseur erfgoed, gemeente Gorinchem
Gorinchem[Gesproken tekst Annelou Evelein:]
Ik ben Annelou Evelein. Ik werk nu een dik jaar bij de gemeente Gorinchem als erfgoedadviseur. Toen ik hier in Gorinchem aankwam, merkte ik dat er eigenlijk helemaal geen netwerk was. Dus ik ben begonnen om gewoon eens te kijken: wat is er al? En toen ben ik eigenlijk heel snel bij het Erfgoedhuis terecht gekomen en naar een aantal dagen gegaan die ze organiseerden. Waardoor je mensen leert kennen, ook de mensen achter het Erfgoedhuis. En dat klikte gelijk. Dus toen heb ik heel gauw aan één van hen (Onno) gevraagd: als ik nou een erfgoedbeleid moet schrijven, zou je alsjeblieft mee willen lezen? Dus die heeft dat gedaan voor mij. En dat was wel heel fijn dat je zeker bent dat er iemand professioneel vanuit erfgoed meeleest. Want dat heb ik niet in deze organisatie. Daar heeft met name het Steunpunt [van het Erfgoedhuis] mij goed in kunnen helpen. En met name ook meelezen: als ik iets opschrijf klopt dat wel, heb ik de goede logica erin? Et cetera, et cetera.[Gesproken tekst Meindert Stolk:]
Daarnaast hebben we natuurlijk ook een aantal inhoudelijke uitdagingen waar we met elkaar voor staan. Denk aan de verduurzaming van monumenten, wat een hele ingewikkelde opgave is. Waar we volop mee bezig zijn. Maar bijvoorbeeld ook het betrekken van nieuwe doelgroepen van met name jongeren. Het liefst om ze meer te betrekke als vrijwilliger, of in ieder geval ze te laten zien. En het delen van kennis die er is op het gebied van erfgoed.[Gesproken tekst Jesse in 't Veld:]
Ja het is heel belangrijk dat we het ambacht van de korenmolenaar in stand houden en ook doorgeven. Daniël is hier leerling-molenaar en is hier binnengelopen toen hij een jaar of 10 was. Inmiddels is hij 16 en hij heeft dus al heel veel zaken in de vingers. En dat zijn natuurlijk leerlingen die het het vak ook weer doorgeven later.[Gesproken tekst Lidy de Leeuw:]
Ik denk dat het eh belangrijk is dat we deze kennis doorgeven zodat het niet vergeten wordt. Het is een hele een hele persoonlijke ervaring dus men beleeft het heel erg van binnen.[Gesproken tekst Wouter Weerheim:]
Dat soort dingen om echt mee te denken in die processen. Wat is het beste voor de klant? Dat is waar wij enorm blij mee zijn.[Gesproken tekst Francien Boer:]
Erfgoed, kunst en de geschiedenis die wij in ons museum hebben, kunnen mensen helpen om zichzelf beter te leren kennen. Hun identiteit, wie ze zijn, om te wortelen. Dus in een bepaalde stad, om je dus ook echt deel te laten voelen van die stad. Ik denk dat echt dat onze taak als museum is ja.[Gesproken tekst Marielle Hendriks:]
Het is zaak dat we die kennis vooral nu ook blijven inzetten en blijven gebruiken ook voor een goede toekomst voor ons land. En dat kan met inzet van erfgoed. Dat kan daartoe inspireren, dat is mijn vaste overtuiging. Daar dragen wij ook graag aan bij en dat zullen we de komende 25 jaar met evenveel overtuiging en hartstocht blijven doen.[Aftiteling:]
Geproduceerd door
Director: Curt Hoyer
Screenplay: Rowan Huiskes
Production: Susan Lesker, Erik van den Berg
Camera, licht en geluid: Curt Hoyer Productions
Montage: Vasco Burger
Colorgrading: Che NoomenMet dank aan
Nationaal Videogame Museum: Lidy de Leeuw
Gemeente Gorinchem: Annelou Evelein
Korenmolen De Lelie: Jesse in 't Veld
Nieuwe en Oude Kerk Delft: Wouter Weerheim
Museum Gouda: Francis Boer
Museum De Timmerwerf: Gerda Gunneweg en Henk van Lenteren
Provincie Zuid-Holland: Meindert Stolk
Erfgoedhuis en Monumentenwacht Zuid-Holland: Marielle HendriksMet dank aan provincie Zuid-Holland
[Muziek]
Parels van vrijwilligersinitiatieven
De dag werd afgesloten met de uitreiking van de Erfgoedparel, die dit jaar voor de tweede keer werd uitgereikt. De prijs stond dit jaar in het teken van duurzaamheid en ging naar vrijwilligersprojecten waarbij op een creatieve en vernieuwende manier invulling werd gegeven aan het doorgeven en bewaren van erfgoed. De juryprijs werd gewonnen door Stichting Molens Hoeksche Waard met het project Duurzaam graantransport Hoeksche Waard en de publieksprijs ging naar Streekmuseum Goeree-Overflakkee met het project De Watersnood van 1953 door kinderogen.

Meer lezen?
Wil je meer lezen over de Erfgoedparel en de winnaars van dit jaar? Klik dan op de button hieronder.
Over de Erfgoeddag
Erfgoedhuis Zuid-Holland organiseert, in samenwerking met de provincie Zuid-Holland, sinds 2007 de Erfgoeddag om professionals, vrijwilligers en geïnteresseerden met elkaar te verbinden en te betrekken bij urgente thema’s rondom erfgoed.
Deelnemers kunnen kennis opdoen over de achtergronden en laatste ontwikkelingen op het gebied van onze cultuurhistorie en zich inhoudelijk laten inspireren door vernieuwende invalshoeken en voorbeelden uit het veld. Daarnaast kunnen deelnemers op deze Erfgoeddag hun netwerken uitbreiden.

Bekijk de video's van de bijdragen uit de Aalmarktzaal
Bekijk de presentaties uit de Aalmarktzaal op ons YouTube-kanaal of kies een van de onderdelen:
- Opening door Marielle Hendriks
- Erfgoed in tijden van klimaatverandering – Edwin van der Veldt
- Hoopvolle initiatieven voor een leefbare planeet – Gert-Jan van Rijn en Inge van Rooij
- Graffiti als voorbeeld voor bewaarpraktijken – Richard van Tiggelen
- De waarde van groen erfgoed
- Erfgoed onder water: hoe beschermen we onze collectie tegen wateroverlast
- Samenvatting van de dag door Pepijn Duijvestein
- Uitreiking Erfgoedparel
- Afsluiting door Marielle Hendriks
Kennistafels door provincie Zuid-Holland
De provincie Zuid-Holland gaf presentaties tijdens kennistafels 7 en 9. Klik op de bestanden hieronder om de presentaties te bekijken.
Ontvang nieuwsbrieven in je mailbox
Wil je op de hoogte gehouden worden van wat er speelt in het Zuid-Hollandse erfgoed? Abonneer je dan op een van onze nieuwsbrieven!

















