"We bewaren erfgoed omdat het een verhaal vertelt"

Dagvoorzitter Sjoerd Veerman heette de pakweg 80 aanwezigen hartelijk welkom in Het Posthuijs. Sjoerd is voorzitter van de Stichting tot Instandhouding van de Molens in de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden, kortweg SIMAV. De stichting is eigenaar van 33 van de 56 molens in het gebied en viert dit jaar het 70-jarig jubileum. Overigens hebben er in het molenrijke gebied vroeger zo’n 240 molens gestaan.

Nadat de medewerkers van het Erfgoedhuis zijn voorgesteld komt de eerste spreker aan het woord, Juliana Rodrigues da Silveira, molenspecialist bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).

Interieur van molens

Juliana gaat in op het behoud en onderzoek naar interieurs van monumenten en de rol van de RCE hierbij. Als een gebouw beschermd is, dan is ook het interieur (alsook de fundering) beschermd! Een interieur is een samenstelsel van één of meer ruimtes met onderlinge relaties ten behoeve van het functioneren. Wat vast zit hoort bij het interieur. Wat los zit is onbeschermd! Bij een ensemble is alles beschermd.

Juliana noemt de hulp die een interieurwacht van de Monumentenwacht hierbij kan bieden bij het onderzoek. Inventarisatie is nodig voor studie, beleid, onderhoud en restauratie.

Interieur van molens in Kinderdijk

Jan Willem de Winter is manager erfgoed en beheer bij Stichting Werelderfgoed Kinderdijk (SWEK). Hij geeft aan dat de Kinderdijkse molens permanent bewoond zijn geweest vanaf de bouw in de jaren 1738 / 1740. Bij de bouw was wooncomfort van ondergeschikt belang. Dat was (voor het waterschap) in 1920 nog steeds zo, toen de Arbeidsinspectie veiligheidsschermen eiste in de molens.

Een grote ingreep was de Woningwet (1901) die het waterschap ook verplichtte om de aangepaste eisen aan de woningen in de molens toe te passen (extra ramen, extra zolder met slaapkamer en bedsteden, de schoorsteen die op de rookzolder uitkwam werd voorzien van kleppen). Dit was allemaal tegen de zin van het waterschap. Enkele molens (onder andere de Nr.’s 2 en 5 van de Nederwaard hebben nog grotendeels authentieke interieurs. Bij Nr. 5 is zelfs nog een nagenoeg compleet (zelfvoorzienend) erf aanwezig dat onderdeel uitmaakt van het ensemble, met een straatje van ijsselstenen, stookhuisje, plee, taanketel en schuur.

De provincie heeft de molens in de jaren '50 gered, toen veranderde de functie en kwam er meer nadruk te liggen op de woning. Nog weer later stond wonen centraal en niet meer het werktuig. De constructie en het gaande werk werden uit het zicht weggewerkt achter aftimmeringen. Ook op het erf zie je dan verschillen: een grindtegelterras, bloementuin en zomerhuisjes.

Toen Nr. 3 van de Overwaard leeg kwam te staan riep dit de vraag op wat te doen met het interieur. Opnieuw reconstrueren naar het oorspronkelijke of het handhaven van alle tijdlagen? De vraag is: wat is onderdeel van het monument (de omschrijving in het register van de RCE is nogal summier bij de meeste molens). Ook Nr. 8 van de Overwaard kwam leeg, ook met een getimmerd interieur, maar hier is de constructie en het gaande werk juist zoveel mogelijk in het zicht gebracht! De SWEK wil beide interieurs behouden zoals ze nu zijn. Ook wordt gekeken in hoeverre men wat aan verduurzaming kan doen. Jan-Willem vatte zijn relaas krachtig samen: “We bewaren erfgoed omdat het een verhaal vertelt!"

Mogelijkheden van nieuwe technieken

Andre van Delft, directeur van DEMO Consultants, nam ons mee in de wereld van 3D en de mogelijkheden die dat biedt voor behoud en onderhoud van molens. Na een toelichting op het werk van DEMO Consultants  legde hij uit hoe het werkt om een 3D-scan te maken, met scan technologie en virtuele modellen. Een scan legt de actuele staat van de molen nauwkeurig vast (99.5%; 1 m +/- 0,5 cm). Dit kan worden gebruiktbij onderhoud (en een calamiteit).  Het is mogelijk in de scan zelf balken op te meten.  Ook zijn doorsneden en plattegronden te genereren.

In december is de toen net leeggekomen Ondermolen van de Molendriegang bij Leidschendam gescand. Andre laat zien hoe deze scan eruit ziet. Op een webpagina is de scan ontsloten.
Sjoerd Veerman vroeg aansluitend of er vanuit de RCE subsidie voor dit soort projecten kan komen. Juliana gaat dit bij de RCE bespreken.

Interieurs bij de SIMAV

Vervolgens benoemde Sjoerd dat de SIMAV bij diverse projecten in overeenstemming met de richtlijnen van de RCE en in overleg met de molenaars te werk gaat, wat wel kostbaar onderzoek vergt. De SIMAV vindt het belangrijk om de verschillende tijdlagen vast te leggen. Hoe past het in de tijd, in het landschap. Daarbij is het van belang dat de functie (molen)uitgeoefend blijft.

Actuele ontwikkelingen provincie Zuid-Holland

Saskia Dijkema, adviseur rijksmonumenten en molens bij de Provincie Zuid-Holland, gaf aan dat er wijzigingen in de molenregelingen zullen komen. Specifieke details kon ze nu nog niet geven.
Ook zullen alle molens in de provincie worden voorzien van nieuwe, digitale tellers, welke op afstand uitleesbaar zijn. De Monumentenwacht is ingeschakeld om de melders aan te brengen.

Na de lunch

Met twee bussen bezochten de deelnemers de Peilmolen in Oud-Alblas en de Achtkante Molen in Streefkerk.

Bij de Peilmolen  gaf molenaar-bewoner Bram Verzijl uitleg over de keuzes die met het herstel van het interieur zijn gemaakt toen hij met zijn gezin in de molen trok. Buiten vertelde molenaar van de Westermolen Alex van der Perk over de geschiedenis van de molen.

Aan de Tiendweg in  Streefkerk kon naast de Achtkante Molen ook de interieurs van de Kleine Tienwegmolenen de ondertoren van de Hoge Tiendwegmolen (de Koffiemolen) alsook het watersysteem worden bekeken. 

Bij terugkomst kon op het zonovergoten terras van Het Posthuijs nog nagepraat worden onder genot van een hapje en een drankje.

Presentaties

Klik hieronder om de presentaties als PDF te downloaden. 

• Welkomstwoord
  Dagvoorzitter Sjoerd Veerman, voorzitter Molenstichting SIMAV
• Inleiding op het interieur van de molen
  Juliana Rodrigues da Silveira, molenspecialist, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
• Het interieur onderzoeken: wonen in de molen in de 20e eeuw
  Jan-Willem de Winter, manager erfgoed en beheer, Werelderfgoed Kinderdijk
• Het interieur in kaart brengen: het gebruik van een 3D scan
  Andre van Delft, directeur, DEMO Consultants