"We bewaren erfgoed omdat het een verhaal vertelt"

Dagvoorzitter Sjoerd Veerman heette de pakweg 80 aanwezigen hartelijk welkom in Het Posthuijs. Sjoerd is voorzitter van Stichting tot Instandhouding van de Molens in de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden, kortweg SIMAV. De stichting is eigenaar van 33 van de 56 molens in het gebied en viert dit jaar het 70-jarig jubileum. Overigens hebben er in het molenrijke gebied vroeger zo’n 240 molens gestaan.

Nadat de mensen van het Erfgoedhuis zijn voorgesteld komt de eerste spreker aan het woord, Juliana Rodrigues da Silveira, molenspecialist bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).

Interieur van molens

Juliana gaat in op het behoud en onderzoek naar interieurs van monumenten en de rol van de RCE hierbij. Als een gebouw beschermd is, dan is ook het interieur (alsook de fundering) beschermd! Een interieur is een samenstelsel van één of meer ruimtes met onderlinge relaties ten behoeve van het functioneren. Wat vast zit hoort bij het interieur. Wat los zit is onbeschermd! Bij een ensemble is alles beschermd.

Juliana noemt de hulp die een interieurwacht van de Monumentenwacht hierbij kan bieden bij het onderzoek. Inventarisatie is nodig voor studie, beleid, onderhoud en restauratie.

Interieur van molens in Kinderdijk

Jan Willem de Winter is manager erfgoed en beheer bij Stichting Werelderfgoed Kinderdijk (SWEK). Hij geeft aan dat de Kinderdijkse molens permanent bewoond zijn geweest vanaf de bouw in 1738 / 1740. Bij de bouw was wooncomfort van ondergeschikt belang. Dat was (voor het waterschap) in 1920 nog steeds zo, toen de Arbeidsinspectie veiligheidsschermen eiste in de molens.

Een grote ingreep was de woningwet die het waterschap ook verplichte om de aangepaste eisen aan de woningen in de molens toe te passen (extra ramen, extra zolder met slaapkamer en bedsteden, de schoorsteen die op de rookzolder uitkwam werd voorzien van kleppen), maar allemaal tegen de zin van het waterschap. Enkele molens (onder andere de Nr.’s 2 en 5 van de Nederwaard hebben nog grotendeels authentieke interieurs. Bij Nr. 5 is zelfs nog een nagenoeg compleet (zelfvoorzienend) erf aanwezig dat onderdeel uitmaakt van het ensemble, met een straatje van ijsselstenen, stookhuisje, plee, taanketel, schuur.

De provincie heeft de molens in de jaren '50 gered en toen veranderde de functie, en er meer nadruk kwam te liggen op de woning. Nog weer later kwam de functie geheel bij het wonen te liggen, niet meer als werktuig (de constructie en het gaande werk uit het zicht gewerkt achter aftimmeringen. Ook op het erf zie je dan verschillen met een grindtegelterras, bloementuin, zomerhuisjes.

Toen nr. 3 van de Overwaard leeg kwam te staan riep dit de vraag op wat te doen met het interieur. Terugreconstrueren naar het oorspronkelijke of het handhaven van alle tijdlagen? De vraag is: wat is onderdeel van het monument (de omschrijving in het register van de RCE is nogal summier bij de meeste molens). Ook Nr. 8 van de Overwaard kwam leeg, ook met een getimmerd interieur, maar hier is de constructie en het gaande werk juist zoveel mogelijk in het zicht gebracht! De SWEK wil beide interieurs behouden zoals ze nu zijn. Dan wordt ook gekeken in hoeverre men wat aan verduurzaming kan doen. Jan-Willem vatte zijn relaas krachtig samen: “We bewaren erfgoed omdat het een verhaal vertelt!"

Mogelijkheden van nieuwe technieken

André van Delft, directeur van DEMO Consultants, nam ons mee in de wereld van 3D en de mogelijkheden die dat biedt voor behoud en onderhoud van molens. Na een bedrijfspresentatie legde hij uit hoe het werkt om een 3D-scan te maken, met scantechnologie en virtuele modellen. Een scan legt de actuele staat van de molen nauwkeurig vast (99.5%; 1 m +/- 0,5 cm) wat bij onderhoud (en calamiteit) gebruikt kan worden, je kan zelf balken opmeten in de scan. Ook zijn doorsneden en plattegronden te genereren uit de scan.

In december is de toen net leeggekomen Ondermolen van de Molendriegang bij Leidschendam gescand. Sjoerd Veerman vroeg aansluitend of er vanuit de RCE subsidie voor dit soort projecten kan komen. Juliana gaat dit bij de RCE bespreken.

Interieurs bij de SIMAV

Vervolgens benoemde Sjoerd dat de SIMAV bij diverse projecten te werk gaat in overeenstemming met de richtlijnen van de RCE en in overleg met de molenaars, wat wel kostbaar onderzoek vergt. De SIMAV vindt het belangrijk om de verschillende tijdlagen vast te leggen. Hoe past het in de tijd, in het landschap? De functie moet uitgeoefend kunnen blijven worden.

Actuele ontwikkelingen provincie Zuid-Holland

Saskia Dijkema, adviseur rijksmonumenten en molens bij provincie Zuid-Holland gaf aan dat er wijzigingen in de molenregelingen zullen komen, details kon ze nog niet geven. Ook zullen alle molens in de provincie worden voorzien van nieuwe, digitale tellers, welke op afstand uitleesbaar zijn. De Monumentenwacht zal ze komen aanbrengen.

Na de lunch

Met een bus werd een deel van de aanwezigen naar de Peilmolen in Oud-Alblas gebracht, waar molenaar-bewoner Bram Verzijl uitleg gaf over de keuzes die met het herstel van het interieur zijn gemaakt toen hij met zijn gezin in de molen trok. Buiten vertelde Alex van der Perk over de geschiedenis van de molen.

Het andere deel van de aanwezigen ging met de bus naar de Tiendweg in Streefkerk, waar de interieurs van de Kleine Tienwegmolen, de Achtkante Molen en de ondertoren van de Hoge Tiendwegmolen (de Koffiemolen) alsook het watersysteem kon worden bekeken. Bij terugkomst kon op het zonovergoten terras van Het Posthuijs nog nagepraat worden onder genot van een hapje en een drankje.