Terugblik Omgeving van het monument

Een monument staat altijd in relatie tot de ruimtelijke context waarin zij zich bevindt. Onder de Omgevingswet moet hiermee rekening worden gehouden. Dit betekent dat gemeenten de omgeving van het monument moeten vaststellen als werkingsgebied en regels hiervoor moeten opnemen in het Omgevingsplan, om aantasting of ontsiering van het monument te voorkomen. Belangrijk uitgangspunt hierbij is dat de omgeving zelf niet beschermd is, maar functioneert als bufferzone voor het gebouwde monument. 

Methodiek Dorp, Stad en Land

Marije Couperus en Maurice Moerland (Dorp, Stad en Land) hebben samen met de gemeente Gorinchem een methodiek ontwikkeld voor het definiëren van de omgeving van het monument. Deze is bruikbaar voor elk type gemeente: landelijk of stedelijk, groot of klein. De methodiek is ook op te splitsen in een generieke en een specifieke methode.

De generieke methode werkt aan de hand van buffers met een vaste omtrek, afhankelijk van de ruimtelijke context van het monument. Zo is er een standaard omtrek voor monumenten binnen het stedelijk gebied, vrijstaande objecten binnen het stedelijk gebied en buiten het stedelijk gebied (S,M,L). Deze methode werkt snel en is door een GIS-medewerker uit te voeren.

De specifieke methode is bedoeld voor monumenten waarvan de omgeving minder makkelijk te duiden is, of die een unieke relatie tot hun omgeving hebben. Denk hierbij aan een ensemble of pand met een landmark-functie. Deze methode vraagt meer onderzoek. Ze is daardoor nauwkeuriger, maar ook tijdrovender. Zo wordt er naast de historische situering ook gekeken naar belangrijke elementen in de omgeving. Denk hierbij aan zichtlijnen en structuren. Aan de hand van al deze gegevens wordt een omgeving op maat vastgesteld.

Een paar aandachtspunten:

• Het definiëren van de omgeving van het monument is vormvrij: iedere gemeente kan zelf bepalen hoe de omgeving van het monument wordt vastgesteld en welke regels hierbinnen gelden.
• Kijk goed naar bestaande gebiedsbescherming binnen jouw gemeente. Denk aan beschermde dorp- en stadsgezichten, molenbiotopen en landgoed/kasteel biotopen. Is de omgeving van het monument via deze weg al voldoende beschermd? Of zou je de regels van deze gebiedsbeschermingen kunnen uitbreiden?

Wil je meer weten over deze methodiek? Neem dan contact op met Dorp, Stad en Land

Tips uit de praktijk 

Nadat de omgeving van alle monumenten binnen de gemeente is bepaald, volgt het opstellen van regels voor deze werkingsgebieden binnen het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Annelou Evelein (gemeente Gorinchem) vertelde meer over dit proces. 

Een belangrijke eerste stap binnen het opstellen van regels voor de omgeving van monumenten is het betrekken van je collega’s. Denk hierbij, naast erfgoed ook aan ruimtelijke ordening, de secretaris commissie Omgevingskwaliteit, stedenbouwkundigen en GIS medewerkers. 

Bij het bepalen van de regels moeten er verschillende belangen worden afgewogen. Naast erfgoedwaarde speelt binnen ruimtelijke ordening bijvoorbeeld woningbouw en economische waarden ook een grote rol. Het moet duidelijk zijn voor initiatiefnemers wat de regels zijn en waarom. Een goede onderbouwing van je vastgestelde omgeving van het monument is hierbij onmisbaar. 

Gebiedsbescherming in Zuid-Holland

Naast beschermde dorps- en stadgezichten zijn er in Zuid-Holland specifieke gebiedsbeschermingen vanuit de provincie opgesteld. Erik van Ooyen en Hanneke Nuijten (provincie Zuid-Holland) zetten deze beschermingsvormen op een rij. Bij ontwikkelingen binnen onderstaande gebiedsbeschermingen heeft de provincie een adviserende rol.

1. Kroonjuwelen: landschappen met een hoog beschermingsniveau, waarbij erfgoed centraal staat. Zuid-Holland kent in totaal twaalf kroonjuwelen. Zie voor meer informatie over de ligging en regels rondom deze kroonjuwelen de website van provincie Zuid-Holland
2. Molenbiotopen: zijn gericht op het beschermen van goede windvang en zicht op de molen. Deze bescherming is gericht op 400 meter rond de historische molen, waarvoor geldt dat er per 100 meter obstakels maximaal 1 meter boven de grond mogen uitsteken. Belangrijk om hierbij te vermelden is dat de cultuurhistorische waarde niet geborgd is binnen de molenbiotoop. Zie voor meer informatie de folder ‘Draaiende molens dankzij een gezonde molenbiotoop’.
3. Kasteel- en landgoederenbiotopen: beschermen naast het landgoed zelf ook het blikveld (bufferzone rondom het landgoed). Zie voor meer informatie de website van provincie Zuid-Holland.