Monumentenwachter Leo Bredie: "Goede dakpannen weggooien om zonnepanelen te plaatsen is geen duurzaamheid"

Jij zet je al jarenlang in voor beheer en behoud van monumenten. Tegenwoordig staat verduurzaming sterk in de belangstelling. Wat is jouw rol daarin en wat probeer je over te brengen?

Leo Bredie: "Ik probeer vooral kennis te delen. Dat doe ik door gesprekken zoals dit, maar ook via lezingen en presentaties. Ik laat veel praktijkvoorbeelden zien: wat mensen doen, wat goed werkt en wat juist niet nodig of zelfs schadelijk is. Wat mij vooral opvalt, is dat er enorm veel goed materiaal wordt weggegooid terwijl dat helemaal niet hoeft. 

Over het algemeen worden de presentaties heel positief ontvangen. Ik merk dat verhalen uit de praktijk aanspreken, zeker met beelden erbij. Ik neem allerlei situaties van vervangen, herstellen en repareren door, en wat de beste opties zijn. Na een presentatie bij de gemeente Rotterdam ben ik bijvoorbeeld weer uitgenodigd door de Haagse Hogeschool en andere organisaties. Mensen herkennen wat ik laat zien, en stellen daarna veel vragen."

Je koppelt verduurzamen vaak aan onderhoud en herstel. Waarom?

"Omdat dat logisch en kostenefficiënt is. Je verduurzaamt het beste op natuurlijke momenten: als je toch al onderhoud pleegt. Net zoals je niet een nieuwe keuken uitbreekt om extra isolatie aan te brengen, ga je ook niet net geschilderde ramen weer openhalen om ander glas te plaatsen. Planning en timing zijn cruciaal. Daarover kunnen wij onze klanten sowieso adviseren."

Waarom voelen monumenteigenaren toch vaak druk om te verduurzamen?

"Dat komt vooral door media, regelgeving en algemene beeldvorming. Terwijl een monument per definitie al duurzaam is: ze staan er vaak al honderden jaren. Vroeger werd ook al geïsoleerd — met luiken, wandbespanning, compartimentering. We zijn al eeuwen met duurzaamheid bezig, alleen noemen we het nu pas zo. Dus de eigenaar moet helemaal niks. Je bent als eigenaar niet verplicht om te verduurzamen, maar als je het doet: laat je goed informeren."

Begrijpen mensen wel wat duurzaamheid werkelijk betekent?

"Vaak niet. Men kijkt vooral naar de energierekening. Dat is logisch, maar bij monumenten zijn de mogelijkheden begrensd. Soms vraagt verduurzamen zulke ingrepen dat het monumentale karakter wordt aangetast, terwijl het effect beperkt is. Als jij een supergaaf pand hebt met lambrisering, stucplafonds en noem het allemaal maar op, dan moet je hemel en aarde bewegen om dat te gaan isoleren. Vraag jezelf dan af: is dit het waard? Of als je zolder toch maar een opslagruimte is, waarom zou je dan het dak isoleren? Dan leg je toch gewoon isolatiemateriaal op de zoldervloer? Veel goedkoper, veel sneller. En ja, dan is die ruimte wat koeler, geeft niks."

Gaan verduurzaming en monumentenbehoud wel met elkaar samen? Waarom wel/niet?

"Ja, maar niet onbeperkt en niet in elke situatie. Bouwfysica is daarbij cruciaal. Warmte en kou ontmoeten elkaar ergens; als dat verkeerd gebeurt, krijg je condens en op termijn schade. Zonder goede dampremming kan isolatie juist problemen veroorzaken die pas jaren later zichtbaar worden. Er is online wel een document met tips beschikbaar om je hierbij te helpen.

Daarnaast zie je dat eigenaren soms gevels hydrofoberen. Hier adviseren wij om dit niet te doen omdat het onomkeerbaar is. Het kan de dampopenheid beïnvloeden. Het vocht wordt opgesloten en brengt schade aan de monumentale gevel. Het kan herstelwerkzaamheden bemoeilijken."

Wat gaat er in de praktijk vaak mis?

"Als mensen het met onvoldoende kennis (laten) uitvoeren en er eigenlijk onzinnige dingen gedaan worden. Ik tref regelmatig voorzetwanden aan waar helemaal niets achter zit. Ze zijn alleen geplaatst om scheve muren optisch recht te maken. Dan wordt zo’n woning verkocht als geïsoleerd, maar dat is puur bedrog. 

Of monumentale plafonds en lambriseringen die verdwijnen omdat men koste wat kost wil isoleren. Dat noem ik ‘kapotrenoveren’. Mensen die in een monument willen wonen maar dan wel comfortabel, met nul energieverbruik. Bij sommige monumenten kan dat misschien, maar bij de meeste niet.

En vergeet niet: goedkoop is bij monumenten bijna altijd duurkoop. Als een aannemer minder geld en tijd heeft, zie je dat terug in de details. In het midden van een dak kan iedereen werken; bij aansluitingen, nokken en goten zie je het verschil. Daar gaat het vaak fout."

Je gebruikt voor zulke situaties wel eens de term ‘Anton Pieck-stijl’. Wat bedoel je daarmee?

"Dat mensen panden zo grondig ‘netjes’ maken dat ze hun authenticiteit verliezen. Verkeerd voegwerk, verkeerde kleur, verkeerde detaillering; dat is waar je het vaak aan ziet. Het ziet er misschien nieuw uit, maar het is historisch onjuist en doet af aan het monument. 
 
Er zijn bijvoorbeeld jaren 30-flats, waar elke bewoner weer andere kozijnen heeft ingezet. Dan zie je de originele ranke stalen kozijnen, die zijn prachtig, met daarnaast kunststof kozijnen. Begrijpelijk, maar als je in een monument gaat wonen moet je de lasten ook wel een beetje voor lief nemen: accepteer dat niet alles haalbaar is. Een monument vraagt ander onderhoud dan een nieuwbouwwoning."

En zonnepanelen? Die worden vaak gezien als dé duurzame oplossing.

"Zonnepanelen kunnen prima, maar vaak worden gelijk de dakpannen vervangen, dan gaat dit ten koste van goede, oude dakpannen. Ook komt er best vaak een ander model dakpan terug. Ik zie containers vol perfect bruikbare pannen verdwijnen 'omdat er toch zonnepanelen komen'. De energie die nodig is om nieuwe pannen te maken en de oude af te voeren en verwerken, moet je eigenlijk meerekenen. Dan ga je eerst jaren achteruit voordat je vooruitgaat. En soms lijd je er alleen maar verlies op. Die dakpannen gaan nog vijftig tot honderd jaar mee, zo zonde. Ik denk dat de mensen dit niet weten en er niet bij stilstaan. Ze doen het omdat iemand is begonnen en de buurman denkt: 'Mooi, dan brengt mijn huis meer op.'" 

Wat betekent dit alles voor de toekomst van monumenten?

"Als we doorgaan met vervangen in plaats van behouden, blijft het monument juridisch bestaan, maar verdwijnt de ziel. Kozijnen, voegwerk en dakpannen bepalen de uitstraling. Als die verdwijnen, wordt het erfgoed steeds meer kitsch."

Tot slot: wat is je belangrijkste advies aan monumenteigenaren?

"Denk twee keer na voordat je iets vervangt. Vraag jezelf af: wat is de noodzaak, wat levert het op, en wat doet het met het monument? Laat je niet leiden door esthetiek of aannemers die alles willen vernieuwen. En kies vakmensen met ervaring in monumenten — niet per se de goedkoopste, maar de beste. Doe minder, maar doe het beter. Dat zie je ook terug in de monumentenvisie van de restauratieladder: als je moet vernieuwen, kun je kiezen voor kopiëren, imiteren of vervangen. Maar doe het met originele materialen en technieken zodat de monumentale uitstraling behouden blijft." 

Do’s & Don’ts voor monumenteigenaren

Do's

Verduurzaam op natuurlijke momenten
Combineer verduurzaming altijd met regulier onderhoud of herstel. Dat is logischer, goedkoper en voorkomt onnodige schade.

Behoud wat goed is
Originele dakpannen, kozijnen en voegwerk zijn vaak beter en duurzamer dan nieuwe vervangingen.

Denk bouwfysisch, niet alleen energetisch
Let op dampremming, condensatiepunten en materiaalopbouw. Slechte isolatie kan op termijn meer schade veroorzaken dan geen isolatie.

Werk met ervaren monumentenvakmensen
Vraag expliciet naar referentieprojecten bij monumenten. Ervaring met scheef, oud en onvoorspelbaar bouwen is essentieel.

Gebruik tweedehands bouwmaterialen
Hergebruik originele dakpannen, balken en gevelstenen via gespecialiseerde handelaren.

Denk in wooncomfort, niet alleen in terugverdientijd
Veel maatregelen verdien je financieel nooit terug, maar verhogen wel comfort en behoud.

Doe minder, maar doe het goed
Kleine, doordachte ingrepen zijn vaak duurzamer dan grootschalige ‘opknapprojecten’.

Don’ts

Vervang geen materialen zonder noodzaak
Goede dakpannen, voegwerk of kozijnen verwijderen “omdat het mooier is” is niet duurzaam.

Laat je niet leiden door esthetiek of mode
Een ‘strak’ of ‘nieuw’ uiterlijk (de zogeheten Anton Pieck-stijl) doet vaak af aan authenticiteit.

Isoleren zonder dampremming
Voorzetwanden zonder correcte vochtschermen leiden op termijn tot houtrot en schimmel.

Ga niet uit van aannames van aannemers
“Dan vervangen we gelijk alles” is zelden technisch noodzakelijk — vraag altijd waarom.

Denk niet dat zonnepanelen automatisch duurzaam zijn
Als daarvoor goede dakpannen worden weggegooid, ga je eerst energetisch én financieel achteruit.

Verwar monumentaal wonen niet met nieuwbouwcomfort
Een monument kan niet altijd ‘nul-op-de-meter’ zijn zonder zichzelf te verliezen.

Handige links

• Monumentenwacht Zuid-Holland: informeer naar de mogelijkheden
• Monumentenwacht Zuid-Holland: duurzaamheidsadvies
• Monumentenwacht Zuid-Holland: keukentafelgesprek duurzaamheid
• MonumentenNL: ondersteuning bij verduurzamen
• MonumentenNL: vind de juiste specialist, bijvoorbeeld voor monumentale dakpannen
• ERM: waaier duurzaamheid