Watertoren Scheveningen (foto: Floris Scheplitz)
Conflicten, natuurrampen en digitale dreigingen veroorzaken wereldwijd menselijk leed en brengen tegelijkertijd cultureel erfgoed in gevaar. Om erfgoedinstellingen beter voor te bereiden op dergelijke situaties, organiseert de Nederlandse Unesco Commissie samen met diverse partners in 2026 wederom de Actiedag Weerbaar Erfgoed. Erfgoedhuis Zuid-Holland onderstreept het belang hiervan. Om die reden worden ook dit jaar diverse initiatieven ontplooid op het onderwerp Weerbaar Erfgoed.
En er gebeurt meer. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Onderwijs (OCW) richtte eind 2024 de Taskforce Veilig Erfgoed op. In deze Taskforce zijn spelers vertegenwoordigd vanuit verschillende domeinen, zoals Monumentenwacht Nederland, de Koninklijke Bibliotheek, enkele grote musea, het ministerie van Defensie en de Erfgoedinspectie. Stichting OPEN, bestaande uit de samenwerkende erfgoedhuizen waaronder Erfgoedhuis Zuid-Holland, maakt ook deel uit van deze taskforce. In gezamenlijkheid wordt gewerkt aan bijvoorbeeld het ontwikkelen van scenario’s en het oefenen van noodplannen, zodat organisaties goed voorbereid zijn op crises.
Wat bedoelen we met Weerbaar Erfgoed?
Het erfgoedveld wordt geconfronteerd met de nodige ontwikkelingen, uitdagingen en risico's. Naast de impact van klimaatverandering, speelt recent ook de dreiging van hybride-conflicten een rol. Hiermee bedoelen we een conflict waarbij militaire en niet-militaire middelen worden ingezet zoals cyberaanvallen, buitenlandse inmenging en economische druk. En beide hebben invloed op ons erfgoed.
Wat zijn de gevolgen? Hoe heeft de erfgoedsector hier last van?
Klimaatverandering en hybride-conflicten zetten het Zuid‑Hollandse erfgoed onder druk. Denk bij klimaat aan warmere en drogere zomers, wateroverlast, verzilting en zeespiegelstijging. Deze veranderingen versnellen aantasting van erfgoed, zoals verdroging en dalende grondwaterstanden die archeologie op Voorne‑Putten doen degraderen en historische binnensteden verder laat verzakken door paalrot. Hogere watertemperaturen en zoutgehaltes in het Oostvoornse meer bedreigen de conservering van scheepswrakken. Een warmer klimaat zorgt er daarnaast voor dat er meer uitvliegmomenten zijn van vliegende insecten, waardoor collecties bedreigd kunnen worden. Tegelijk vergroten hacken en cyberaanvallen het risico op verlies van cruciale kennis en informatie. Voor de erfgoedsector betekent dit hogere kosten voor monitoring en onderhoud, nood- en adaptatiemaatregelen en een flinke investeringen in digitale weerbaarheid. Kortom, er komen zaken bij waar we preventief rekening mee moeten houden.
Wat doet Erfgoedhuis Zuid-Holland op het gebied van dit thema?
De initiatieven die Erfgoedhuis Zuid-Holland ontplooit en waar het in participeert zijn:
Klimaatrisicoscans
In 2024 hebben Erfgoedhuis Zuid-Holland en Climate Adaptation Services (CAS) de klimaatrisicokaarten uitgebracht. Deze kaarten maken voor het eerst inzichtelijk hoe kwetsbaar erfgoed in Zuid-Holland is voor klimaatverandering. Ze tonen wat de risico's zijn, waar deze het grootst zijn en wat we met de data kunnen. Hiermee is een eerste stap gezet om erfgoed beter te borgen in klimaatopgaven. De risico’s die voor verschillende typen erfgoed zijn bekeken: hitte, droogte, wateroverlast en overstroming. De kaarten staan intussen online. Het Erfgoedhuis wil hiermee bewustwording creëren en verschillende domeinen stimuleren om meer samen te werken op dit terrein.
In 2026 en 2027 werkt het Erfgoedhuis aan de actualisatie en het vervolg van deze scan. Hierbij kijken we hoe diep de analyse moet gaan en hoe fijnmazig kaarten moeten zijn om het bruikbaar te maken voor de dagelijkse praktijk. Ook wordt gekeken naar welke data het beste werkt: provinciale of juist lokale. En er wordt gekeken naar welke tools gemeenten nodig hebben om dit toe te passen, intern te laten landen, aan tafel te komen en keuzes te maken. Samen met provincie Zuid‑Holland verkennen we de behoeften van gemeenten rond de borging van erfgoed in klimaatopgaven (ruimtelijk beleid). Daarnaast doen we interviews en wordt er een kennisdossier opgebouwd over de positionering van erfgoed binnen bredere klimaatopgaven. We delen de inzichten tijdens bijeenkomsten en werksessies, zodat kennis en inzichten direct terugvloeien naar de praktijk.
Klimaat en publiek
Als vervolg op eerdergenoemde kaarten werkt het Erfgoedhuis aan een project om verdere bewustwording rond het thema te stimuleren. Erfgoedlocaties spelen hierin een sleutelrol. Vrijwilligers en beheerders van deze erfgoedlocaties kennen hun locaties door en door en zien welke effecten klimaatverandering heeft of zou kunnen hebben. Bovendien dragen sommige plekken, zoals molenerfgoed, het verhaal van klimaatadaptatie al in zich. Zulke plekken kunnen een belangrijke rol spelen bij het vergroten van bewustwording onder een breed publiek. In de verkenning wordt onderzocht hoe erfgoedorganisaties klimaatimpact signaleren en hoe zij dit verhaal kunnen verbeelden en delen met hun publiek (bijvoorbeeld via rondleidingen, exposities, visualisaties en kunst.) en daarbij kunnen worden toegerust.
Webinarreeks Collectie in Bewaring
Samen met collega-organisaties Huis voor de Kunsten Limburg en Erfgoed Brabant organiseerde het Erfgoedhuis in 2025 de webinarreeks Collectie in Bewaring over veiligheidszorg voor collecties.
De reeks wordt dit jaar vervolgd met de onderwerpen Gevaarlijke stoffen in collecties (26 maart) en Brand (21 mei). Een webinar over Diefstal is in voorbereiding, houd hiervoor onze agenda in de gaten. Deze webinars zijn voor vrijwilligers, medewerkers en privé-eigenaren die zich bezighouden met collecties in heel Nederland, inclusief het Caribisch deel. Aanmelden voor het eerstvolgende webinar kan online via de website van erfgoedvrijwilliger.
Cursus ‘Cybersecurity: hoe veilig is jouw digitale erfgoedorganisatie?’
Cyberveiligheid vraagt niet alleen om technische maatregelen, maar ook om goede organisatie en communicatie. Hoe zorg je als kleine of middelgrote organisatie voor digitale veiligheid?
In samenwerking met DEN – Kennisinstituut voor cultuur en digitale transformatie verzorgen we een training om bewustwording in je organisatie te versterken. Ook zullen we met een ‘serious game’ oefenen wat je kan doen bij een cyberincident. De cursus zal plaatsvinden in najaar 2026, houd hiervoor onze agenda in de gaten.
Meedoen met de Actiedagen Weerbaar Erfgoed op 11, 12 & 13 mei
Ook in 2026 vinden de Actiedagen Weerbaar Erfgoed plaats. Tijdens deze dagen vinden er in Nederland meerdere activiteiten plaats rondom bescherming van erfgoed. Organisaties kunnen meedoen door het organiseren van workshops, lezingen, interne teamoefeningen of kleinere acties zoals het samenstellen van een CHV-kit. Meer informatie is te vinden op de website van UNESCO: unesco.nl/weerbaarerfgoed.